Tìm kiếm:

Số truy cập: 12174523

 

TRANG CHỦ    DIỄN ĐÀN    GIỚI THIỆU    LIÊN KẾT

 

 

 

SÁCH MỚI ĐƯỢC TẶNG

 

- Pơ thi (tiểu thuyết của Thu Loan - NXB Đà Năng 2014)

- Thuận chưa hẳn đã lợi (Phạm Khải - cẩm nang dành cho nhà báo trẻ)

- Hạt mầm trót vay (Tập truyện ngắn Trạch An Trần Hữu Hội)

- Tiêu gì cho thời gian để sống (Tản văn của Hoàng Việt Hằng- NXB Trẻ)

- Mưa dắt ngang chiều (thơ Lâm Bằng, NXB Hội nhà văn)

- Nổi sóng (thơ Vi Quốc Hiệp, NXB Hội nhà văn)

- Người không nhớ tôi sao (Tiểu thuyết của Tiểu Châu - NXB Lao động)

- Ly cafe tháng 12 (tản văn của Tuấn Anh, NXb Hội nhà văn)

- Chiếc nhẫn đính hôn (truyện và kí của Phạm Thành Long, NXB Thanh niên)

- Gửi người xa (thơ của Thương Giang, NXb Công an nhân dân)

- Nỗi buồn phalê (thơ của Trương Nam Chi, NXb Hội nhà văn)

 

Xin trân trọng cảm ơn các tác giả, các đơn vị xuất bản đã gửi tặng sách và trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

 

 

 

ĐIỂM

BÁO

Văn nghệ,

Văn nghệ Trẻ

& một số

tạp chí

văn học...

 

 

LĂNG

KÍNH

(phỏng vấn, bình luận tác phẩm của Phong Điệp

PHONG ĐIỆP -SÁNG TÁC MỚI

 

Từ ngày này sang tháng khác, Linh cắm mặt vào chậu than. Nhìn hết lớp than này đến lớp than khác biến thành tro. Linh thấy mình cũng như tàn tro ấy thôi, nhưng vẫn cứ phải cố rực lên mà nhen thêm chút lửa…

(Tàn tro)

 

 

PHONG ĐIỆP - TẠP VĂN

  

NHỮNG DÂU CHẤM LẶNG

 

 

THƯ VIỆN TÁC GIẢ

 

Khi người ta còn biết cô đơn , biết sợ cõi hư vô và biết chết , ngày ấy còn thi ca

 

 

 

 

VĂN HỌC THIẾU NHI

 

 

 

CHÂN

DUNG

NHÀ

VĂN

 

 

“Có những phút ngã lòng/ Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy” (Thơ Phùng Quán)

 

Home >> Nội dung website >> KẾT NỐI >> Văn học và nhà trường


TÍN HIỆU THẨM MỸ TRONG NGỒI BUỒN NHỚ MẸ TA XƯA

 

 

NGUYỄN THANH TUẤN

 

 

TÍN HIỆU THẨM MỸ

TRONG NGỒI BUỒN NHỚ MẸ TA XƯA

 

 

 

1. Tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mỹ trong văn học

 

          Trong công trình nghiên cứu mang tên Trên đường đến với ngôn ngữ, Martin Heidegger (Người Đức (1889-1976) khẳng định: “ngôn ngữ là các tín hiệu”. Tuy nhiên ông cũng cho rằng: “từ là sự thông báo, và không phải hoàn toàn là ký hiệu trong ý nghĩa của cái biểu đạt”. Nó còn là các ký hiệu mang tính hai mặt. Cũng tương tự như vậy F. D. Saussure luôn nhấn mạnh: “ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu. Tính tín hiệu của nó luôn được thể hiện ở hai mặt, mặt biểu đạt và mặt  được biểu đạt”. “Mặt biểu đạt của ngôn ngữ là âm thanh và mặt được biểu đạt là ý nghĩa, ý niệm về đối tượng mà đại lượng âm thanh đó gọi tên, gợi ra, phản ánh”. (TS. Bùi Trọng Ngoãn, Tín hiệu thẩm mĩ trong văn học).                                                                                         

                                                                                                 (1)

Tín hiệu

Cái biểu đạt: ngữ âm

  Ngôn ngữ

Cái được biểu đạt: ý nghĩa

 

          Tín hiệu ngôn ngữ luôn mang tính võ đoán. Chúng ta mãi mãi không thể giải thích được lý do tại sao con người lại gọi thực thể có rễ, có thân, có lá, có cành, có hoa… là cây mà không gọi là đất là núi…Cũng không thể giải thích được tại sao người Anh lại gọi chúng là “tree”, người Trung Quốc gọi là “mộc”. Chỉ biết rằng trong mỗi ngôn ngữ khác nhau thì gọi khác nhau mà thôi. Chúng hoàn toàn mang tính ngẫu nhiên, ngay từ đầu con người đã gọi tên sự vật như thế thì mãi mãi về sau vẫn gọi như thế. Nghĩa là nó chỉ đơn thuần là những tín hiệu để gọi tên, để phân biệt sự vật này với hàng ngàn hàng vạn sự vật khác trong tư duy của con người. Dĩ nhiên là nó mang tính đa trị, tính biểu cảm và tính hình tuyến. Điều này khiến cho Martin Heidegger phải khẳng định: “ngôn ngữ là ngôi nhà của hữu thể”. Như vậy ngôn ngữ là tín hiệu dùng để gọi tên các sự vật, sự việc, hiện tượng… trong đời sống.

 

          Văn học luôn sử dụng các tín hiệu ngôn ngữ trong đời sống hằng ngày để diễn đạt. Tuy vậy chúng sẽ trở thành tín hiệu thẩm mỹ dưới tác động của các thủ pháp nghệ thuật của văn chương. Điều này khiến cho P. Guiraud cho rằng: tác phẩm văn học là sự sáng tạo lại ngôn ngữ tự nhiên. TS. Bùi Trọng Ngoãn khẳng định: “Tín hiệu thẩm mỹ hay tín hiệu ngông ngữ văn chương được xây dựng trên cơ sở tín hiệu ngôn ngữ tự nhiên, hệ thống thứ nhất (1) được dùng làm phương tiện biểu đạt cho hệ thống thứ hai theo cơ chế sau”:

 

Tín

Cái biểu đạt

Ngữ âm

tiệu

tín hiệu ngôn ngữ

Ý nghĩa

thẩm mĩ

        Cái được biểu đạt: 

ý nghĩa thẩm mỹ

 

2. Tín hiệu thẩm mỹ độc đáo trong bài thơ Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa của Nguyễn Duy

 

          Ngay từ những câu thơ đầu tiên, đã tạo ra cho người đọc nhiều ấn tượng thẩm mĩ mới lạ và hấp đẫn. Hấp dẫn không phải bằng những tín hiệu mới mẻ mà bằng chính những tín hiệu ngôn ngữ đời thường quen thuộc, gần gũi… Chúng tạo ra một không gian tâm thức về tình cảm gia đình thân thương, nồng ấm và thiêng liêng của người Việt.

 

“Bần thần hương huệ thơm đêm
Khói nhang vẽ nẻo đường lên niết bàn
Chân nhang lấm láp tro tàn
Xăm xăm bóng mẹ trần gian thuở nào”

 

          Các tín hiệu ngôn ngữ đời thường xuất hiện liên tục nhưng tất cả đều rất đỗi quen thuộc và theo một trật tự nhất định của quá trình tiếp nhận bằng thị giác (từ lớn đến nhỏ, từ bao quát tới cụ thể). Các tín hiệu: “hương huệ”, “khói nhang”, “chân nhang” là những phương tiện dùng để thờ cúng, để tưởng nhớ đến những người đã mất nhưng trong các câu thơ của Nguyễn Duy chúng trở thành những tín hiệu thẩm mĩ độc đáo gợi ra một không gian thiêng, không gian tâm thức, không gian cầu nối giữa cõi đời phàm tục và cõi tâm linh hư huền. “Hương huệ” không còn đơn thuần là hương thơm của một loài hoa trong đêm mà cùng với “khói nhang”, “chân nhang” tạo ra một không gian linh thiêng, không gian tâm thức nằm sau không gian hiện thực. Chính không gian linh thiêng ấy đưa ta trở về với dáng mẹ “xăm xăm” ở “trần gian thửa nào”. Lúc này các tín hiệu thẩm mĩ giúp xóa nhòa khoảng cách thời gian và không gian, giữa hư và thực làm cho xưa và nay, tâm thức và tiềm thức hòa quện vào nhau. Trong cái không thời gian của đời sống siêu cảm bất khả gọi tên ấy hàng loạt các tín hiệu thẩm mĩ khác xuất hiện.

 

“Mẹ ta không có yếm đào
Nón mê thay nón quai thao đội đầu
Rối ren tay bí tay bầu
Váy nhuộm bùn áo nhuộm nâu bốn mùa”

 

          “Yếm đáo”, “nón mê”…không còn đơn giản là những vật dụng hằng ngày gắn liền với bàn tay đảm đang của người phụ nữ, các danh từ và danh từ được tính từ hóa này tạo ra một sự đối lập và chính nhờ sự đối lập này tái hiện cuộc đời mẹ đầy gian lao khổ cực. Mẹ quanh năm lao động quần quật, các vật dụng mẹ dùng cũng giản dị và nghèo khó như chính cuộc đời mẹ “váy nhuộn bùn”, “áo nhuộn nâu” hoàn toàn đối lập với những vật dụng “yếm đào”, “nón quai thao”.

 

Bài thơ đặc biệt hấp dẫn và tạo nhiều ấn tượng mạnh mẽ với những xúc cảm tinh vi khó tả giúp người đọc tìm được một không gian hữu hiệu nhất để tự lắng lại lòng mình sau bao cuộc đua tranh giữa cuộc đời bởi những đoạn tín hiệu thẩm mỹ.

 

“Cái cò... sung chát đào chua…
Câu ca mẹ hát gió đưa về trời
Ta đi trọn kiếp con người
Cũng không đi hết mấy lời mẹ ru

 

Bao giờ cho tới mùa thu
Trái hồng trái bưởi đánh đu giữa rằm
Bao giờ cho tới tháng năm
Mẹ ra trải chiếu ta nằm đếm sao

 

Ngân hà chảy ngược lên cao
Quạt mo vỗ khúc nghêu ngao thằng Bờm...
Bờ ao đom đóm chập chờn
Trong leo lẻo những vui buồn xa xôi”

 

          Bản thân của những ước ao “bao giờ cho tới…” không có điểm tựa ở thực tại cuộc sống để ước ao, để vươn tới những thứ phía sau “đường lên niết bàn” do “khói nhang” vẽ ra mà có điểm tựa ở tiềm thức, bám vào tiềm thức để với tới một cái gì khác rất xa xăm cũng trong tiềm thức. Điều này khiến đoạn thơ không còn là đoạn tín hiệu ngôn ngữ thông thường ở cấp cơ sở mà trở thành đoạn tín hiệu thâm mỹ bậc hai.

 

“Nhìn về quê mẹ xa xăm
Lòng ta-chỗ ướt mẹ nằm đêm mưa
Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa
Miệng nhai cơm búng lưỡi lừa cá xương”…

 

          Thêm một bất ngờ thú vị nữa ở cuối bài thơ được tạo ra thông qua quá trình biến đổi ngữ âm. Theo TS. Bùi Trọng Ngoãn thì: “về phương diện lý thuyết rõ ràng là không có tín hiệu thẩm mĩ ở phương diện ngữ âm. Bởi vì ngữ âm là cái biểu đạt ở cấp cơ sở”. Tuy vậy TS cũng khẳng định: “thế nhưng với người bản ngữ, những kiểu kết hợp âm như thế nào đó lại có khả năng gợi tả, làm xuất hiện ở người đọc những hình ảnh, những xúc cảm về một điều gì đó khác với bản thân các yếu tố ngữ âm kia”. Rõ ràng về mặt ngữ âm, đi từ “xương cá” đến “cá xương” là một khác biệt hoàn toàn. “Xương cá” là một danh từ rất cụ thể nhưng “cá xương” thì không còn là cái cụ thể ấy nữa mà mang một giá trị tượng trưng. Nó phá vỡ tính quy ước, bắt nguồn từ chủ thể nên không còn điểm tựa ở hiện thưc mà hoàn toàn phụ thuộc vào thế giới tự động tâm linh của tác giả. “Cá xương” trở thành hình ảnh siêu tượng trưng cho một đời mẹ cần cù, chịu thương, chịu khó, chỉ biết hi sinh cho con và mẹ hạnh phúc, mạnh mẽ, tự tin vì sự hi sinh ấy.

 

3. Kết luận

 

          Tín hiệu thẩm mĩ trong văn học là một lãnh địa quá mới mẻ và trừu tượng, chưa được nhiều người nghiên cứu. Đây vừa là một trở ngại nhưng chính nó cũng vô cùng lôi cuốn, hấp dẫn người nghiên cứu. Mỗi phát hiện dù là nhỏ nhất trong lĩnh vực này đều có khả năng tạo ra nhiều khoái cảm thẩm mỹ mới lạ. Xin được khép lại bài viết này bằng một nhận định của TS. Bùi Trọng Ngoãn “Tín hiệu thẩm mĩ là gì, đặc điểm của tín hiệu thẩm mĩ là gì, có bao nhiêu loại tín hiệu thẩm mĩ (tín hiệu đơn, tín hiệu phức), chức năng của từng loại, nguồn gốc, tính truyền thống và cách tân của tín hiệu thẩm mĩ ra sao đều là những vấn đề còn bỏ ngỏ”.

 

           

 

 

 

 

Gửi email trang này cho bạn bè Mở cửa sổ in bài viết này


Văn học và nhà trường ::
  •   Trang Thế Hy: Đại thụ tỏa bóng làng văn
  •   TRUYỆN KIỀU, phòng thử nghiệm những cách đọc
  •   Đặng Thai Mai học giả uyên bác, chiến sĩ trên mặt trận lí luận của văn học cách mạng
  •   Đối thoại liên văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa và vấn đề tiếp nhận lý luận văn học phương Tây ở Việt Nam
  •   “Tình già” của Phan Khôi là thơ mới?
  •   Vị thế Phan Khôi trong phong trào Thơ mới nhìn từ thực tại Thơ mới 1932-1945
  •   Hữu Loan, Đèo Cả
  •   Nhà văn Nguyễn Tuân
  •   Thanh Hải, nhà thơ như tôi từng biết
  •   GIÁ TRỊ THẨM MĨ TRONG TRÍCH ĐOẠN CHỊ EM THÚY KIỀU
  •  Xem tất cả các tin...

     
     

    Bản quyền 2006 (c) thuộc về PHONGDIEP.NET - Email: webmaster@phongdiep.net