Với hình ảnh người mẹ là chủ đạo, người mẹ ăn trầu với vỏ thuốc lào rất đỗi bình dị, rất đời thường, nhưng lại khác thường. Ta còn nhớ tập quán xưa, phụ nữ thường nhuộm răng đen, nhai trầu, vừa thơm vừa chắc bóng hàm răng, môi đỏ chót làm duyên. Trầu, cau, thuốc lào, vôi quện nhau thành “ món khoái ”. Khi trầm ngâm, lúc thư giãn, buồn vui - nhai trầu. “ Miếng trầu làm đầu câu chuyện ” mà. Nhưng người mẹ của anh mỗi lần ăn lại quệt vôi lên cái cột hiên nhà. Khác thường và đặc biệt. Hẳn bà là người phụ nữ sâu sắc.

 

Trước tiên là vết vôi đánh dấu từng tuổi lớn của đàn con lên những cột nhà, cái cột nhà mà tuổi thơ tác giả vẫn tựa lưng, đo chiều cao mỗi năm. ( Ngược dòng thời gian để hiểu người phụ nữ xưa ít ai được học nhiều con chữ. “ Tam tòng tứ đức ” được coi là hàng đầu. Lập gia thất thì một lòng một dạ vì chồng con...). Người phụ nữ trong bài thơ cũng vậy, song, ở đây ta bắt gặp một tâm hồn sâu nặng, thông minh bội phần:

 

“ ... buổi sáng mẹ quệt xuôi xuống

Buổi chiều mẹ quệt vòng lên ”. Vết vôi quệt xuôi xuống như dấu phẩy – đánh dấu sự tiếp diễn của mỗi ngày, như dấu hỏi của bao việc chưa xong. Vết vôi quệt vòng lên của buổi chiều như vầng trăng non, như bông lúa quê nhà. Chính mẹ đã thầm hài lòng với một ngày kết thúc đó thôi! Vết vôi quệt gói ghém nỗi lo, niềm vui của mẹ. Chỉ có người con trai nhạy cảm mới thấu hiểu hành vi kín đáo của mẹ đến vậy. Còn ngày mưa ngồi nhai trầu “ Vết vôi vạch ngang thân cột ”, đọc đến đây, người đọc giật thột, phỏng có gì chăng? Quả nhiên là thế. Ta hãy nghe mẹ kể: “ Năm bốn nhăm, vỡ đê, nước lụt/ Vết lũ in trên những cột nhà/ Cột ghi lời thề của cha/ Dao khắc tháng năm Người vào Vệ quốc! ”. Vết vôi quệt thêm nỗi buồn. Cái cột nhà trở thành nơi mẹ khắc dấu thời gian, khắc những biến động đời mẹ. Thật cảm động xiết bao! Theo dòng lịch sử, cái cột nhà thành người bạn tâm giao của mẹ thời gian khó, lúc cô đơn khi chồng vào Vệ quốc. Được nghe tác giả kể mẹ anh đã góa bụa từ năm 30 tuổi, ở giá nuôi bốn con thành Nhân, ta càng thấm thía sự âm thầm lặng lẽ vạch vôi, đau thắt – quệt vôi “ ghi những gì còn, mất/ Vết vôi ghi những món nợ truyền đời! ”. Trái tim đôn hậu, đa cảm, dồn nén yêu thương trong tĩnh lặng, mẹ đã biến cái cột nhà thành “ di chúc không lời/ Là gia phả những kiếp đời may, rủi...”. Nhìn lên cột nhà sẽ thấy cả mốc thời gian kháng chiến cứu quốc, sẽ thấy mọi nỗi niềm chung, riêng của mẹ, của đất nước. Câu thơ đẩy lên đến cao trào trạng thái cảm xúc của người mẹ cũng như trong lòng tác giả. Chính việc ăn trầu với hành động quệt vôi rất đa dạng của người mẹ đã khắc vào trái tim con trai – tác giả - niềm kính yêu vô hạn, nhớ day dứt khôn nguôi mẹ cha, lòng biết ơn mẹ đã giúp tác giả thêm hiểu, cảm thông và thêm yêu quê hương đất nước. Cột gia phả đơn sơ chỉ có vạch vôi, không sơn son thếp vàng mà chất đầy lời nhắn nhủ con cháu mai sau...Rồi cảm xúc vỡ ra và đọng kết lại ở ngày:

 

“ ...Ngày mẹ tôi đi xa

Vết vôi trắng màu tang trên cột

Vết thời gian ứa lệ dọc hàng hiên! ”.

Tình thơ ngậm ngùi se sót. Người mẹ ra đi, không ai quệt vôi lên cột nữa, vết quệt vôi mang hình giọt nước mắt. Cái cột nhà cũng mất đi một người bạn hiền. Huống chi là tác giả? Vết thời gian ứa mãi không thôi! Biến cố một đời mẹ đã khắc cột, tình mẹ đã khắc cốt ghi tâm tác giả, chẳng thể phai, chẳng thể nguôi ngoai. Tác giả bộc bạch:

 

“ Năm tháng làm ăn rong ruổi

Mỗi lúc nhớ quê, tôi nhớ những cột nhà. ”

 

Bài thơ mộc mạc khép lại, hình ảnh chân thật xuyên suốt bài, không dùng thủ pháp nghệ thuật thơ ca, cứ xuôi dòng cảm xúc như thế nên “ Vết thời gian ”đã “ nằm ”lòng người đọc. Cảm ơn nhà thơ đã để lại một cách viết giản dị qua việc ăn trầu, quệt vôi...mà khắc họa trọn vẹn về cuộc đời người mẹ, để lại một bài thơ về mẹ rất thành công, đặc sắc!

 Nguyễn Thị Minh Hồng