DỰ PHẦN VÀO MỘT GÓC ĐỜI

Nhân đọc “Kẻ dự phần”- Tập truyện ngắn của nhà văn Phong Điệp

Nxb Hội Nhà Văn - 2008

Đó là một cuôc dự phần rất khiêm tốn, chỉ đi vào một góc đời thôi, nhưng đủ để người đọc cảm nhận không khí đời sống thời hiện đại. Xưa nay, người cầm bút vốn không tham lam ôm vào tất cả đời sống, vì ngoài kia vũ trụ quấn lấy con người bằng vô vàn mối liên hợp, nên chỉ cần một khía cạnh là làm tròn trách nhiệm của mình. Tôi dự phần vào “Kẻ dự phần” và thấy tác giả của tập truyện, nhà văn Phong Điệp, là một cây bút tự biết mình biết người.

Chắc chắn rằng, khi đọc một tập sách nào đó, người ta không thể không nghĩ đến một mối tương quan nằm ngoài tác phẩm. Sự biểu đạt ngôn từ là vấn đề thiết yếu của nhà văn. Ở tập truyện này, chị vừa dự phần vừa khám phá ra mình bằng cách đột phá ngôn ngữ. So với “Lạc chốn thị thành” thì tập truyện này chị đã biết nói tục và chửi thề vì mật độ ngôn ngữ “văn hoá phi văn hoá hoá” ấy xuất hiện rất nhiều. Đó là cái khác biệt đầu tiên khi tôi đọc kẻ dự phần.

Khó có thể nói lên tất cả, song, tôi vẫn có mấy cảm nhận thô thiển thế này

1. Nghệ thuật chấm phá phác thảo

Rất nhẹ nhàng! Truyện của Phong Điệp không có nhiều những xung đột, bi kịch hay tình tiết éo le. Mỗi truyện ngắn trong tập chỉ là một nét phác đơn giản về đời sống. Lấy cái đơn giản nhất, tầm thường nhất để nói được vấn đề lớn rộng.

Người đọc sẽ cảm thấy một quan niệm (thậm chí là tư tưởng) khá lớn khi chạm phải truyện “Thùng Rác”. Truyện này rất ngắn, như một tạp bút viết nhanh sau thoáng suy nghĩ, hoặc như một truyện cực ngắn được kéo giãn ra để tạo thành dư âm vĩ thanh. Một cuộc truy lùng bản ngã ngoạn mục, khởi đầu từ sự khác biệt để đi tìm căn nguyên khuôn mặt chính bản thân. Con người ta hằng ngày sống cứ dật dờ với cái bóng của mình, cái bóng nhân vật P. ở đây được tạo ra bởi ảo ảnh của chính chàng, của tấm gương thang máy đánh bóng bốn bề. P. nhiều lân tự hỏi “tôi là ai?”, rồi lại tự khẳng định “tôi là P.” như vốn tự ngã bấy lâu nay mà con người mình ai cũng mắc phải.

Thùng rác của đời chôn anh vào trong đó, chính cái tôi giết chết tôi, nhấn chìm vào mê muội. Có thể xem “Thùng rác” như một truyện có chất “giải cấu và phản tỉnh”, là khúc “mưỡu” để dạo đầu cho bài hát nói cuộc sống cá nhân. Nhân vật P. đã bắt đầu “ngộ” ra cuộc sống, cố gắng “đi tìm cái tôi đã mất” nhưng càng tìm anh càng thấy vô vọng. Anh sẽ không lớn lên được nếu không tự thân nhận chân chính mình. Và rồi sẽ bị chôn vùi vào thùng rác nham nhở lắm thứ ô tạp: tình, tiền, giả danh. Khi P. ngồi xuống và nhận ra được những điều này thì cũng có thể coi như đã đốn ngộ.

“Đầu tôi bị xâu xé bởi muôn ngàn câu hỏi. Tại sao?...”. Đây là một điệp khúc Phong Điệp muốn sử dụng phép lặp để lọc ra khuôn mặt nhân vật. Một thông điệp của Phong Điệp muốn gửi gắm - bức thông điệp ngắn gọn mà hàm nhiều nghĩa. Tôi đọc truyện này và nghĩ đến Tứ Diệu Đế, phải chăng “Thùng rác” là những bước chuyển pháp luân từ khổ - tập - đạo đế để tiệm tiến đến giải thoát ?

Truyện kết thúc bằng cách cho nhân vật chui vào lại trong cái thùng rác, nơi mà anh ta được sinh ra và đang quẩn quanh, (quan niệm đời lắm bụi bẩn như rác!). Đơn giản, chỉ vì nhận ra mà chưa biết phải làm gì để thoát khỏi nó. Kết thúc “bí” như vậy là nhằm để người đọc “thoát” được bằng những câu hỏi thắc thỏm “tại sao?”. Truyện như một cuộc lật đổ nhị nguyên độc đáo!

“Bát Phở” cũng là một kiểu “ghi chép” không mới nhưng chuyện xảy ra thời nào cũng có. Truyện nói về hai người cha đưa con từ làng lên phố dự thi, cha bấm lưng bấm bụng để cho con được ăn một bát phở phố. Nước mắt chảy xuôi, cha mẹ bao giờ cũng thương con cái là vậy. Có thể tìm thấy một sự so sánh qua truyện này về sự chênh lệch cuộc sống thành thị và nông thôn, những sắc màu vẫn còn đối lập trên bức tranh trừu tượng mà nhà văn vẽ nên. Khi vào một hàng phở, “bạn có bao giờ đặt ra một câu hỏi, có gì khác so với bát phở của người ngồi bên mình?” - một câu hỏi tưởng chừng vô duyên cớ mà lại có lý. Hằng ngày, mình đi rất nhiều nơi, thưởng thức nhiều thứ, cứ trên cái đà thưởng ngoạn mà sống, ít khi chịu dừng lại bánh xe ngắm về phía sau còn rất nhiều sự gian khổ.

Trong tập này, có nhiều truyện như một nhát cắt ngang giữa thành thị, nông thôn và miền núi mà qua đó tác giả muốn có sự so sánh đối chiếu.

“Trở về” có thể coi là khúc hậu tiếp diễn của “Lạc chốn thị thành”, khi lớp thanh niên mới ra trường không kiếm được việc làm, nhưng vì cái sĩ diện vốn có (sĩ tử hay sĩ diện) nên vẫn không chịu về quê, chôn chân ở phố lập nghiệp. Mấy lần Nhân chạy lên phố rồi chạy về làng hòng tìm lối thoát cho thực tại. Lên phố sống phải chắt bóp, chi tiêu tính toán cặn kẽ. Về quê thì mang tiếng học hành nhiều lại chả làm được gì. Cuối cùng gã vẫn quyết định trở về, bỏ mặc cái phờ tờ sờ và tờ sờ hư danh vật vờ, “rồi sẽ có thôi”.

“Trung du” chỉ có một tình tiết cố tình để quên cái ví tiền nhằm trả một ít cho chủ nhà mà nhân vật đã ngủ qua đêm. Trong suy nghĩ của nhân vật Phong thì tiền bạc phải sòng phẳng, đời sống ở phố thị đã dạy cho cô, tập cho cô quen với lối xử sự đó. Đến khi lên xe và nhận được cái ví trả lại, Phong mới nhận ra ở đời đáng quí hơn cả là tình cảm. Nếu cô còn nghĩ đến việc tính toán như vậy thì “đừng có quay lại đây nữa. Đi đi!” - người mẹ miền trung du đã nói như vậy khi chia tay.

Những truyện ngắn kiểu phác kí này được viết bằng lối kể nhẹ nhàng gần gũi, đối thoại rất đời thường, nhiều khi là tự sự như nhân vật Phong đêm nằm trên sàn mà tự hỏi mình vậy.

2. Khát khao hạnh phúc đơn sơ

Họ nói về hạnh phúc quá nhiều rồi, tô vẽ hạnh phúc bằng màu hồng lấp lánh mà thật ra hạnh phúc rất đơn giản, chỉ cần ta tinh ý một chút sẽ có được thôi.

“Từ độ cao tầng mười tám”, tác giả thả mình theo cánh cửa tuột bản lề rơi xuống “Tầng hai” và ngắm nhìn hạnh phúc của một gia đình nhỏ. Trong trí tưởng tượng của Phan thì gia đình trên tầng hai kia chắc phải đầy đủ tiện nghi lắm mới có được những tiếng cười tiếng nói, tiếng sẻ chia cho nhau. Cô ở dưới tầng một, cảm nhận được những âm thanh ấy và nhiều lần thèm thuồng. Khao khát hạnh phúc vốn là điều mà người phụ nữ nào cũng cần. Tâm lý phụ nữ xưa nay vốn vậy, cần một chỗ dựa – gia đình nhỏ- ở đó họ được làm vợ, làm mẹ theo đúng nghĩa dâng hiến và san sẻ, không tư lợi riêng về mình. Phan ngại phải đi lên trên tầng hai, cô không muốn chạm phải hạnh phúc của họ vì sợ tủi thân. Rồi một ngày kia cô bước lên thăm thử cuộc sống của họ mới biết hoá ra hạnh phúc được gầy dựng đơn giản quá! Hai gian phòng hẹp đặt hai chiếc đệm, chiếc tivi và cái radio nhỏ, một tủ quần áo, tất cả chỉ có chừng ấy mà hạnh phúc thật lớn.

Lại một lần nữa tác giả muốn đề cao tình cảm hơn so với vật chất tiền của. Thứ tình cảm vô định hình phi vật thể lại làm nên hạnh phúc hiện hữu cho gia đình, nói rộng ra là sợi dây liên kết con người lại, không-tức-thị-sắc hay là không đã bao hàm sắc trong đó.

“Kẻ dự phần”, truyện ngắn được tác giả chọn đặt tên cho cả tập, là một truyện ấn tượng về cả nội dung lẫn hình thức nghệ thuật. Đây chính là cuộc dự phần gay gắt nhất, ngột ngạt nhất nhằm tìm kiếm hạnh phúc của một người phụ nữ sống trong chung cư tạp nham.

Bằng lối chấm câu ngắn gọn ngay từ đầu, “Chạy. Thở. Gấp gáp” cùng với hình ảnh tạo hình “máu òng ọc, mắt lợn lồi ra”, những âm thanh nhiễu động “tiếng xe máy, tiếng lợn thét thất thanh” tạo một cảm giác ngột ngạt đến khó thở. Truyện phản ánh thực trạng đời sống ở thành phố trong tình hình đô thị hoá hiện nay. Chính sự đô thị hoá đó làm tha hoá nhân cách con người, phá vỡ cuộc sống thanh bình và nhấn chìm bản năng làm mẹ của người phụ nữ.

Truyện của Phong Điệp hay viết về người đàn bà, có lẽ chị cũng là phận gái nên hiểu người cùng giới hơn cả, hiểu được những mong mỏi khẩn nguyện của chính mình, đăt trong một phần hai loài người là Eva. Trong “Lạc chốn thị thành” trước đây, chị viết về bốn cô gái bám trụ ở phố và phải chịu những “quy luật phố” khắc nghiệt, đến “kẻ dự phần” thì không còn lạc chốn mà lại bị trói buộc hành hạ bởi tiếng lợn kêu, mùi rác thải, mùi phân...

Chính vì sống cạnh một lò mổ lợn mà ám ảnh máu đã đeo đẳng nhân vật trong từng phút từng giây, kể cả khi ngủ. Phụ nữ họ rất nhạy cảm, đặc biệt khi mang thai thì cảm xúc rất mãnh liệt, dễ bị tổn thương bởi những hình ảnh âm thanh thiếu khiếm nhã. Liên hệ từ việc ngày ngày chứng kiến bầy lợn bị hạ thủ, máu chảy ròng rọc từ cổ lợn đến việc sẩy thai, đây là một phát hiện mới mẻ trong văn. Nếu nói rộng ra một tí thì tất cả đời sống đều có mối quan hệ chồng chéo, “một con bướm đập cánh ở Trung Quốc có thể là nguyên nhân gây nên trận bão lớn ở Mỹ” (Fritjof Kapra). Vậy nên chuyện sát hại của người hàng xóm kia phá vỡ cân bằng đời sống, khiến cái thai tạc ối là điều chắc chắn. Ở đây, độ tinh tế của nhà văn phải nói là đáng khen (!). Hơn nữa, truyện được viết trong đợt dịch tai xanh nên càng thấy sức nhạy bén của cây bút này trước đời sống và thế sự.

Đoạn cuối của truyện “Kẻ dự phần” có một bản tin. Bản tin này chính là bản cáo trạng đời sống, hay là một biểu hiện của luật nhân quả báo ứng. Tôi từng nghe quan niệm trong dân gian ta là việc giết hại trâu bò heo ca thường gây ra những “quả nhãn tiền”. Ở trong “sự tích về cây Huyết Dụ” có kể thế này, ngày xưa có một gia đình làm nghề mổ lợn ở gần chùa. Cứ sáng sáng khi sư thầy thỉnh chuông thì hai vợ chồng thức dậy hành nghề dao. Một sớm nọ không nghe tiếng chuông, hai vợ chồng ngủ quên nên trễ mất buổi chợ. Người chồng chạy sang trách sư thầy thì được thầy kể lại, tối qua thầy nằm mộng có người mẹ dắt tay năm đứa con đến xin thầy sáng mai đừng đánh chuông. Anh chồng chạy về nhà thì thấy con heo nái định mổ hồi sáng vừa sinh năm lợn con. Thấy ngay điềm báo ứng này nên anh chồng quyết định bỏ nghề lợn, anh cầm cây dao sang cắm trước chùa. Sau đó cây dao mọc thành một cây xanh, nhân gian đặt tên là “Cây Huyết Dụ”.

Từ câu chuyện sự tích cổ đến “Kẻ dự phần” hiện đại, có thể thấy nhân-quả luôn là điều cần quan tâm, nhằm giúp con người ta sống tốt hơn.

3. Nhân văn tính

Đó là điều mà bất cứ nhà văn nào cũng cần phải nói đến trong tác phẩm của mình. Riêng Phong Điệp, hầu hết các truyện của chị về đề tài phụ nữ đều có nhắc đến điều này. “Kẻ dự phần” nói về khát vong hạnh phúc, thể hiện luật nhân quả cũng là một lời khuyên nhân ái rộng lớn.

Truyện ngắn “Tiếng ru” không mới về đề tài, nhưng viết theo phong cách hiện đại nên mang hơi hướng điện ảnh, (có thể nói truyện hiện đại gần với kịch bản chăng?), tức xây dựng nhân vật và bối cảnh linh động, tâm lí được biểu hiện bằng hành động cụ thể chứ không mơ hồ suy nghĩ kiểu bộc lộ tâm trạng. Điều này là cần thiết khi áp dụng cho truyện “Tiếng ru”. Sự cần thiết này bắt nguồn từ cái khó là phải tạc được nhân vật một người bị điên. Ông Sigmund Freud từng điên theo người điên để được rơi vào vô thức mà khám phá tâm lý học của người không bình thường. Ở đây, Phong Điệp không đi vào vô thức, không để cho nhân vật vận động khối óc mà cứ cho cô ta hành động, “người điên không biết buồn và người say không biết nhớ” (Trần Thiện Thanh). Nhưng kết thúc truyện lại là một hoạt động siêu ý thức của nhân vật cô gái điên, đó là bản năng làm mẹ.

Tiếng “à..ơi” cất lên để kết thúc truyện nhưng lại bắt đầu cho một đời sống mới của thai nhi, được làm NGƯỜI. Dừng lại tại đó là vừa đủ, để tiếng ru còn “à..ơi!” trong lòng người đọc những dự cảm, rằng người mẹ ấy có hết điên không? Có tỉnh táo hơn không? Điều này tuỳ vào phán đoán mỗi người. Nhưng điều quan trọng là tác giả đã nói được cái tính nhân văn vốn thường hằng là không mất đi bao giờ trong con người ta, kể cả khi bị điên. Tiếng ru ấy chính là tình thương, là biểu hiện cho lòng nhũ mẫu. Dạy con gái làm vợ làm dâu, chứ xưa nay có ai dạy ru bao giờ? Thế mà vẫn “ầu...ơ!” được mới tài!

Kết thúc tập sách bằng một mảnh “Vườn hoang” dài hơi và cấu trúc xây dựng khác hẳn với các truyện trước. Tức không còn một chiều mà đã có song tuyến và dùng kiểu phức hợp quá khứ với hiện tại. Chuyện có hai linh hồn nhân vật nữ chôn ở một mảnh vườn hoang, thông qua cuộc đối thoại của họ để nói về nhân thế trên kia. Tôi nghĩ đây là một thể nghiệm của chị Phong Điệp khi cố ý xếp truyện vào cuối tập sách, một mặt vì dài và thứ nữa muốn tạo bước đệm cho tác phẩm sau. Khám phá thế giới tâm linh ngày hôm nay là một điều đáng và nên trong văn viết, khi mà đầy rẫy những ngoại cảm đang kéo khoa học vào cuộc, nhà văn không dửng dưng đứng ngoài.

* * *

Còn nhiều truyện trong tập tôi không lướt điểm được, chỉ nói một vài cảm nhận thông qua ba hệ thống căn cứ rất chủ quan cá nhân. Tôi cũng sẽ không làm cái việc “xoa xong rồi đấm” để khỏi mang tiếng viết một chiều, đơn giản vì trong những gì đã viết ra ở trên đã có chỗ mình chưa vừa ý với tác phẩm.

Người cầm bút vốn không phủ nhận chính mình, kèm theo đó là không tự mãn với chính mình, tôi biết  Phong Điệp hiểu rất rõ điều đó. Bởi so với những tác phẩm trước thì “Kẻ dự phần” đã lớn lên rất nhiều, điều đó đáng để kì vọng vào những truyện sau của chị. Chỉ thế thôi là đáng mừng rồi!

Minsk 02.08.08

Hoàng Công Danh

Bản gửi Phongdiep.net